Hoezo, verrezen?

Zondag 28 april 2019, Beloken Pasen (jaar C)

Vorige maandag bracht de zender Q2 de film “Risen”. Het is het relaas van de zoektocht naar het lichaam van Jezus op bevel van keizer Tiberius.
“Want” -zo stond in de programmaboekjes- “de Romeinen deden er alles aan om dat lichaam te vinden, omdat de Verrijzenis zo cruciaal is dat het hele geloof van de christenen er mee valt of staat”. En dat is natuurlijk ook zo.
Voor christenen is de Verrijzenis van Christus niet alleen het centrale gegeven in hun geloof, het paasgebeuren vormt zelfs het middelpunt van de menselijke geschiedenis, die van dan af -zo geloven zij- een andere wending heeft genomen.

Ontmoetingen
Maar het lichaam van Jezus, het “stoffelijk overschot” van de gekruisigde, begraven, weggehaald, verstopt of teruggevonden heeft daar weinig mee te maken. Bij verrijzenis denken wij spontaan aan een spectaculair, Hollywoodachtig gebeuren met heel veel licht en geluid en aan de ontzetting van de bewakers die angstig wegkruipen. Maar onze bijna exclusieve aandacht voor dit opstandingsgebeuren zelf, zou de apostelen en de eerste christelijke leraren heel erg verbaasd hebben. Als zij beweerden dat zij de opstanding hadden “meegemaakt” dan beweerden zij niet dit te hebben gezien of meegemaakt.
Wat zij beweerden was dat zij, in de weken die volgden op de kruisiging, op een gegeven moment Jezus hebben ontmoet. En die ontmoetingen verliepen voor iedereen anders. Maar ze drukten wel een onuitwisbare stempel op hun leven. En elk van hen was er diep van overtuigd dat de Jezus die ze hadden zien sterven aan het kruis, verrezen is en leeft. En elk van hen stierf liever de marteldood dan het getuigenis van die verrijzenis af te zweren.

Bestaanswijze
Waarom is het niet-belangrijk zijn van Jezus’ lichaam zo belangrijk?
Omdat het bij de verrijzenis om iets totaal anders gaat dan bij de opwekking van Lazarus. Bij Lazarus ging het om een ontzield lichaam dat terug tot leven kwam. Om later weer te sterven. Bij de verrijzenis van Jezus is daar geen sprake van. De verrezen Heer laat zich kennen in een heel nieuwe bestaanswijze.
Vandaar ook dat de leerlingen Hem in de regel niet onmiddellijk herkennen. Het duurt altijd een beetje voordat een eerste aarzelend vermoeden aanzwelt tot het bijna extatische besef: het is de Heer!
Er is nog iets opvallends: de joden in Jezus’ tijd geloofden in een vaag soort voortbestaan, een schimmenbestaan eigenlijk, na de dood.
En daarom wordt ons in de verrijzenisverhalen ook duidelijk gemaakt dat het hier niet gaat om een geestverschijning: een spook legt geen houtskoolvuurtje aan en eet geen vis, zoals de Verrezene dat doet.

De Heer
Het gaat dus wel degelijk om de gekruisigde Jezus—Hij toont zijn wonden—en Hij is ook niet zonder een zekere lichamelijkheid. Denk aan de geheimzinnige woorden: “Houdt mij niet vast”. De Verrijzenis gaat dus ook niet om een soort omgekeerde Menswording: de mens Jezus die terug God wordt. Neen. Bij de Verrijzenis gaat het om de Mens Jezus die door God is opgewekt tot een heel nieuwe bestaanswijze. Van dan af is Hij: de Heer. Waarom is Hij de Heer?
Omdat God zich in Hem heeft laten kennen en wij—buiten Hem om—niets over God kunnen zeggen. Gewoon niets.
Ons verstand en onze wetenschap kunnen nooit doordringen in het Mysterie dat God is. Wanneer God echter Jezus heeft laten verrijzen, kan dat alleen maar geïnterpreteerd worden als een soort “goedkeuring” van Jezus’ woorden en daden. (En ik schrik een beetje van de bijna banale bewoordingen die ik moet gebruiken, maar ik denk dat het zo is). Wij kunnen God zelf nooit vatten, op geen enkele manier. Maar wanneer wij zeggen dat wij geloven in Jezus, dan zeggen wij dat wij er op vertrouwen dat Jezus een icoon, een “vertaling” is van God, een vertaling die wij wél kunnen begrijpen.

Twijfelen
Iets anders nu.
Als je gelooft, mag je dan niet kritisch zijn, niet twijfelen?
Natuurlijk wel, maar je moet ook zorgen dat je er geen permanente houding, geen spelletje van maakt. Een alibi om niet te hoeven leven naar dat geloof. Geloven heeft nu eenmaal gevolgen, voor je manier van leven, voor je gedrag en je moraliteit. En het kan bijzonder handig zijn om, telkens als het doen of laten van iets je moeilijk valt, geloofstwijfels in te roepen. “Dan moet je er toch nog eens goed over nadenken”, zeg je dan. Dat is zoals “morgen ga ik op dieet”, vaak alleen maar dient om vandaag nog eens goed te kunnen schransen. En datzelfde spelletje kan je spelen met “geloofstwijfels”. Maar eens dat je iets voor waar aanneemt, op grond van kritisch verstandelijk onderzoek, dan moet je je daar ook aan houden, totdat er een grondige reden opduikt om de zaak opnieuw te overwegen. Wat je eens rationeel voor waar hebt aangenomen, mag je ook niet voortdurend door je emoties of zelfs door een slechte spijsvertering in vraag laten stellen.
“Eeuwig-zoekend” zijn is vaak niet anders dan de onwil en de angst om je te binden. Het heeft iets van vlinderen, iets playboyachtig.
Daarom ook is geloof, tot onze verwondering misschien, ook één van de 7 deugden. . .

Pasen

Zondag 21 april 2019, Pasen (jaar C)

Religie is zo oud als de mensheid zelf.
Het was er vanaf het allereerste begin. Al in de prehistorische schilderingen in de grotten van Lascaux zie je hoe religie een poging is om een zin te geven aan het bestaan. In het aangezicht van de aanhoudende pijn en onrechtvaardigheid van dat bestaan. Het is zoeken naar een diepere eenheid en samenhang achter een schijnbaar zinloze werkelijkheid, waarin elk leven blijkbaar afhankelijk is van het vernietigen van ander leven. Religie is dus niet iets dat werd toegevoegd aan onze menselijke conditie, niet iets dat ons werd opgedrongen en aangepraat. Integendeel. Het verlangen naar transcendentie, naar het overstijgen van onszelf en van de vaak gruwelijke werkelijkheid, is misschien wel de meest karakteristieke eigenschap van de mens. En als de religieuze riten ons niet meer aanspreken, dan zoeken we het in muziek en dans, in sport en zelfs in drugs. Vaak gaat het dan om een vlucht, om een compensatie voor een bestaan dat als zinloos en pijnlijk ervaren wordt. En ook bepaalde vormen van godsdienstigheid zijn duidelijk een vlucht. Maar goed begrepen en op de juiste manier toegepast, brengen alle grote religies echte bevrijding. Precies omdat zij ons bewustmaken van het bestaan van die diepere zin en eenheid.

Een klank
Religie is, naar het woord van Karen Armstrong, dé hedendaagse specialiste, “een praktische discipline, die ons leert nieuwe vermogens te ontdekken van onze geest en van ons hart”. En zowel christenen als brahmanen, Griekse filosofen en Chinese wijzen komen, onafhankelijk van elkaar, tot het bestaan van die diepere zin en eenheid achter de verwarrende, zichtbare werkelijkheid zoals wij die dagdagelijks ervaren. Sommigen noemen die diepere werkelijkheid God, anderen noemen ze anders. Maar allen hebben ze het over die Diepere Eenheid, die ons inspireert om die eenheid ook zelf te beleven. Om tegen onze oppervlakkige driften in, te streven naar eenheid en vrede met andere mensen en elke andere vorm van leven te respecteren. Om rechtvaardigheid en mededogen na te streven.

Harmonie
Het christelijk geloof gaat daarin misschien het verst. Voor het christendom is God liefde. En dus kan een zinvol leven alleen maar een leven zijn van strijd tegen alles wat tegen het leven en de liefde ingaat en het bestaan verduistert.
Strijd tegen alles wat mensen vervreemdt, gevangenhoudt en onderdrukt.
En is een leven van alleen maar bekommerd zijn om je eigen pleziertjes, zinloos en waardeloos. Het is natuurlijk een geloof. En geloof kan je evenmin bewijzen als ongeloof. Maar je kan de waarheid van dat geloof wel op het spoor komen door het te doen, door het te beleven. Het is pas als je probeert van je te geven aan anderen, dat je ervaart dat dit het meest zinvolle is dat je ooit gedaan hebt. En dat je er zelf ook gelukkig van wordt. Precies omdat wat je dan doet in harmonie is met je diepste kern, met wat je ten diepste zelf wil. Met de Geest van God die diep in jou aanwezig is.

Hedonisme
Het is jammer dat in onze huidige samenleving mensen al bijna van in de wieg geleid worden in precies de tegenovergestelde richting. Opvoeding, media en reclame duwen ons voortdurend in de richting van individualisme en hedonisme. Ze zeggen ons dat echt leven, zorgen voor jezelf is en genieten van zoveel mogelijk dingen. Die houding wordt momenteel op de meest vanzelfsprekende manier doorgegeven van de ene generatie op de andere. Ze is het nieuwe “normaal” geworden. Ze wordt nauwelijks nog in twijfel getrokken. Wij mogen het kritische en alternatieve karakter van het geloof in deze kwestie niet wegmoffelen. Wij mogen niet toegeven aan de druk naar levensbeschouwelijke eenheidsworst. Wij moeten onze eigenheid bewaren en openlijk blijven zeggen waar het voor ons op staat.

Keuze maken
Als wij terug jongeren willen evangeliseren – en wij zullen daar werk moeten van maken, willen wij hier in West-Europa niet helemaal verdwijnen – dan moeten wij dat doen met open vizier. Hen niet willen lokken met Tomorrowland-achtige toestanden. Of met een avondje religieuze clips, met misschien nog een jointje achteraf. Wij moeten van het begin af aan duidelijk zeggen dat je een fundamentele keuze moet maken. Dat je als christen ervan uitgaat dat alleen maar voor jezelf leven, waardeloos is. En dat, als je zo leeft, je dat ook zelf als eerste zal ervaren. En dat alleen een gegeven leven, een leven van inzet voor anderen, zin en betekenis geeft aan je bestaan. Klinkt dat niet een beetje saai, zeker voor jongeren? Dat klinkt afschuwelijk saai. Maar wie er durft op ingaan, die merkt dat het gewoon zo is. Die verlaat het land van zoeken naar genietingen als doel op zich. Om te ontdekken dat zorg dragen voor anderen, voor je vrouw, voor je kinderen, voor je ouders, en zelfs voor wildvreemde mensen, je eigen leven zin geeft. En je dus ook gelukkig maakt.

Bevestiging
En, gaande-de-weg ontdek je iets wat nog belangrijker is dan zingevend en gelukkig-makend: je ontdekt dat het wáár is. Dat die diepere eenheid waar geloof het over heeft er wel degelijk is. Dat God echt bestaat.
En dat Hij met je meegaat en op een heel geheimvolle manier van je houdt als van de appel van zijn oog.

Excuseren en vergeven

Zondag 7 april 2019, 5de zondag van de Veertigdagentijd (jaar C)

Een vrouw is op overspel betrapt en wordt vóór Jezus gebracht. Het is de bedoeling dat hij een oordeel over haar uitspreekt. Jezus doet dat niet.
Hij laat integendeel haar hypocriete aanklagers één voor één afdruipen. Zodat de vrouw, de facto, vrijgesproken wordt. Dit verhaal is geliefd bij twee groepen mensen. De eersten zien er vooral een bewijs in van de mildheid en de oneindige vergevingsgezindheid van God. De anderen, je zou ze “relativisten” kunnen noemen, zien er vooral een bewijs in dat Jezus heel “breed” is in die dingen. Dat wijzelf zwaarder tillen aan onze zonden dan God. Maar dat laatste is, denk ik, wishful thinking. Jezus zegt aan het eind heel uitdrukkelijk tot de vrouw: zondig voortaan niet meer. Duidelijk toch niet zó breed. . .

Zonden
Je zou hier ook het verhaal kunnen naast leggen van de publieke zondares die na een ontmoeting met Jezus, tranen van berouw stort. Tranen ook van dankbaarheid en geluk omwille van de uitweg, het nieuwe leven dat Jezus haar toonde. Tot de verbouwereerde omstaanders zegt Jezus: “Haar zonden zijn haar vergeven, al zijn het er velen, omdat zij veel heeft liefgehad”.
Dat deze vrouw “veel heeft liefgehad” slaat uiteraard op haar oprecht berouw en op de dankbare en tedere genegenheid waarmee ze Jezus benaderde.
Er staat immers: ze waste Jezus’ voeten met dure balsem en met haar tranen. En ze droogde ze af met haar haren. In dit geval zijn er zelfs mensen die bij dat “omdat ze veel heeft liefgehad” denken aan haar vroegere activiteiten met haar klanten. Je kan bij het uitleggen van de Bijbel allerlei sprongetjes maken zoals lammetjes dat doen in de voorjaarsweide. Maar het moet niet al té dol worden.

God
In ieder geval is de strekking van heel het evangelie: God verafschuwt de zonde, maar Hij bemint de zondaar. Want die blijft zijn geliefd kind, hoe groot zijn fouten ook zijn. En daarom vergeeft Hij ons ook telkens als wij erom vragen.
Zijn barmhartigheid is onbegrensd, zijn liefde onvoorwaardelijk. Hij is, ook hierin, zo totaal anders dan wij, zozeer zelfs dat het bijna onbegrijpelijk voor ons is. Voor ons is iemand echt vergeven het moeilijkste dat er bestaat.
Maar het is al veel als wij duidelijk zien dat God anders is dan wij.
Ons hele rechtssysteem bijvoorbeeld, waar we terecht fier op zijn, is helemaal gebaseerd op onze zin voor rechtvaardigheid. En dat houdt dus ook in dat misdrijven bestraft worden. En zo is het goed. En ook nodig. Je kan geen samenleving in stand houden als je misdaden ongestraft laat.
Maar God moet geen maatschappij in stand houden. Hij kan zich de luxe permitteren van fouten te vergeven. Als God kan Hij dat en als liefdevolle Vader, zoals wij Hem in Jezus leren kennen hebben, doet Hij dat ook.

Excuseren
Op dit punt gekomen is het belangrijk dat wij zien dat er een zeer duidelijk onderscheid bestaat tussen iemand vergeven en iemands excuses aanvaarden.
Iemand excuseren wil zeggen: “Ik begrijp dat je er eigenlijk niets kan aan doen, dat je het zo niet bedoeld had, dat het eigenlijk jouw schuld niet was”. Bijna altijd als wij vergeving vragen, zijn wij eigenlijk bezig met ons te excuseren. Zelfs tegenover God, zelfs in de Biecht. Je krijgt dan zoiets van: “Heer, ik weet het, wat ik deed was grondig fout. Maar ze hebben het wel een beetje uitgelokt.” Of: “Mijn geduld met hun eindeloos getreiter raakte op. Ik ben tenslotte ook maar een mens”. Dat is: niet vragen om vergeving, maar je excuseren. En wij doen dat zo gemakkelijk, omdat er inderdaad ook vaak “verzachtende omstandigheden” aan te voeren zijn. Vaak kunnen wij verkeerde daden van ons inderdaad gedeeltelijk of zelfs geheel ver-ont-schuldigen.
Maar als het eigenlijk onze schuld niet was, dan valt er ook niks te vergeven.
Vergeving slaat wezenlijk op dat deel van de handeling waar je geen enkel excuus kan voor aanvoeren. Echte vergeving betekent heel scherp de zonde, het vergrijp, de fout te zien, dat deel van de zonde waarvoor geen enkel excuus bestaat, hoe welwillend je ze ook wil benaderen. Alle verschrikking, laagheid en venijn ervan te zien en toch geheel verzoend te zijn met de mens die het gedaan heeft.

Ondoenbaar
Dat, en niets anders dan dat, is vergeving. En die vergeving kunnen wij altijd van God krijgen als wij erom vragen. En dat maakt blij natuurlijk. En toch, ik denk echt dat wij, mensen, niet tot dat soort vergeving in staat zijn. Niet uit onszelf. Wanneer iemand echt zwaar tegen mij misdaan heeft, dan kan ik mijzelf misschien zo ver krijgen dat ik begrip kan opbrengen voor “verzachtende omstandigheden”, de dader minstens gedeeltelijk kan excuseren.
Maar het niet-excuseerbare, het naakte kwaad in al zijn smerigheid vergeven, dat kan ik niet. Toch niet zonder Gods hulp. En dus weet ik wat mij te doen staat. Want over die dingen staat er iets heel schokkends in het Evangelie. Je kan er gewoon niet omheen.
Van Gods liefde mogen wij goddank aannemen dat ze onvoorwaardelijk is.
Maar over zijn vergeving staat er -zwart op wit- dat wij ze alleen maar krijgen als wij ook zelf bereid zijn onze broeders en zusters te vergeven.

Een bodem van ontferming

Zondag 31 maart 2019, 4de zondag van de Veertigdagentijd (jaar C)

Vorige week zijn we geëindigd met enkele overwegingen rond de parabel van de onvruchtbare vijgenboom. Ik zei toen dat ikzelf Gods liefde en barmhartigheid vooral ervaar in het eindeloos geduld dat Hij met me heeft.
Dat hoeft uiteraard niet noodzakelijk ook uw ervaring te zijn. Niemand gelooft op precies dezelfde manier. En niemand ervaart God op precies dezelfde wijze als een ander. God past zich blijkbaar liefdevol aan, zowel aan onze noden als aan onze gevoeligheden, en die zijn uiteraard voor iedereen anders.
Wanneer ik zeg dat God de dragende grond van mijn bestaan is, omdat Hij zich door mijn nukkigheid niet uit het veld laat slaan en mij altijd nieuwe kansen geeft, dan zeg ik iets heel persoonlijks. Dan zeg ik dat ik persoonlijk de liefde van God ervaar via zijn onvoorstelbaar eindeloos geduld met mij. Dat geduld heeft Hij uiteraard met elk van ons. Maar bij mij is het dat facet van Hem dat mij het meest aanspreekt, verbijstert zelfs. Hij blijft mij maar groeikansen geven en ik blijf er maar half of helemaal niet op ingaan.

Teleurstelling
Soms vind ik nota’s terug met daarop voornemens die ik zo’n 20 of 30 jaar geleden maakte en waar ik nu nog altijd niet aan toegekomen ben. En waar ik nu nog altijd “goede voornemens” over maak. Soms stel ik mij voor hoe God wel naar mij moet kijken: eindeloos veel geduld, afgewogen tegen een niet-aflatende teleurstelling. Maar ieder van ons ervaart die dingen anders. De liefde van God is voor elke mens even sterk, maar ieder van ons ervaart ze op een andere manier. Soms kan je de liefde en barmhartigheid van God ook aflezen uit het feit dat je niet gestraft wordt. Wij kennen allemaal momenten dat we jammeren van “dat heb ik toch niet verdiend”. Maar er zijn toch ook momenten in ons leven dat we dingen uitsteken die echt niet kunnen en dat we daar toch mee wegkomen, zonder dat we daarvoor gestraft worden. Maar zo is God blijkbaar. Als de jongste zoon in de parabel in pure miserie terechtkomt, dan is dat omdat hij zichzelf in nesten gewerkt heeft. Zijn verhaal is een typisch voorbeeld van hoe wij, door te kiezen voor ons egoïsme in plaats van te doen wat God van ons vraagt, alleen maar timmeren aan onze ondergang.

Onvoorwaardelijk
De Vader uit de parabel belet de zoon niet om verkeerd te doen. Hij legt hem geen strobreed in de weg. Maar iedere dag staat hij op de uitkijk. Alle wegen blijven open, niets is verloren. Als hij terug komt zal hij zijn zoon in de armen sluiten. Want hij houdt nog even hartstochtelijk van hem als voorheen.
Ik moet daar altijd aan denken als ik, na een zelfmoord, op de radio hoor zeggen dat je, als je met zo’n gedachten rondloopt, contact kan opnemen met een centrum voor zelfmoordpreventie. Het illustreert de totale machteloosheid van onze huidige seculiere samenleving. Zou het geen betere zelfmoordpreventie zijn als wij de mensen terug konden overtuigen dat, wat er ook gebeurd is, wat je ook overkomen is, wat je ook misdaan hebt, als je denkt dat je leven compleet zinloos (geworden) is en niemand nog van je houdt, dat er dan nog altijd Iemand is die hartstochtelijk en onvoorwaardelijk van je houdt? En je toekomst geven wil. Dat je bemind wordt door de diepste Grond van het bestaan.

Onrechtvaardig
Want God is zeker niet rechtvaardig in de gewone betekenis van het woord.
Ik vermoed dat het kerkelijk recht bijvoorbeeld meer gebaseerd is op het oude Romeinse recht dan op het Evangelie. Want de God die we hebben leren kennen uit het Evangelie is eigenlijk verschrikkelijk onrechtvaardig. Hij vergeeft fouten zonder ze te bestraffen, en hij is zeker niet te vinden voor strikte gelijkheid: Hij trekt vóór, Hij bevoordeligt de kleine, de arme en al wie op sukkel is. Een moderne toepassing van wat God voorstaat vind je, heel verrassend, terug in het hedendaags begrip “positieve discriminatie”: wie achterstaat bevoordeligen. Vreselijk onrechtvaardig, maar heel evangelisch. Denk aan de oudste zoon uit de parabel. Heel zijn leven lang heeft hij trouw zijn plicht gedaan, gewerkt voor zijn vader en voor zijn familie en, zo lees je tussen de regels, een eerbaar en zelfs voorbeeldig leven geleid. Maar nu de jongste zoon, een ongelooflijke nietsnut, die op korte tijd het halve vermogen van zijn vader erdoor gejaagd heeft met braspartijen, nu die eindelijk weer zijn kop laat zien, wordt hij ingehaald als een koning. Als we ook maar enig gevoel hebben voor rechtvaardigheid, dan delen wij volkomen in de opstandige gevoelens en de weerzin van de oudste zoon. Want—hoe je het ook draait of keert—wat de vader hier doet is niet correct. Maar. . . zo is God. Niet-correct. Naar onze morele en juridische normen, soms zelfs vreselijk onrechtvaardig. Maar Hij is God.

Goddank
Wij kunnen onze maatschappij onmogelijk zo inrichten. Wij kunnen ons niet permitteren van misstappen ongestraft te laten en altijd weer opnieuw nieuwe kansen te geven. God kan dat wel. Wij natuurlijk ook, maar alleen in ons persoonlijk leven. Niet als samenleving, want anders zouden wij uiteindelijk in pure chaos terechtkomen. Maar God mag wel zo zijn. God “mag” zijn liefde boven alles stellen. En Goddank dat Hij dat ook doet. Want hoe vaak staan wij niet in de positie dat wij zijn liefde veel meer nodig hebben dan zijn rechtvaardigheid.